Met of zonder hoed
4 september Door WiegmanHistory 0 reacties 

Door Nannie Wiegman, directeur Florence Nightingale Instituut 

Hoe zit het tegenwoordig eigenlijk met onze verpleegkundig leiders? Zijn ze er nog wel en zo ja, waar zijn ze dan en hoe herken je ze? 

De discussie hierover is hot vandaag de dag. En dat is niet zo gek, want in ziekenhuizen zijn verpleegkundigen aan de top bijna verdwenen, al is een voorzichtige revival gaande. Ook de leiding in verpleeg- en verzorgingshuizen is al lang niet (meer) in handen van een verpleegkundige cq verzorgende. Interessant is natuurlijk de vraag hoe dat allemaal sinds de jaren ’60-’70 van de vorige eeuw zo heeft kunnen gebeuren. En vooral, hoe hebben verpleegkundigen dit láten gebeuren…? 

Pittige tantes

Het was Frederike Meyboom, een echte verpleegkundig leider, in 1970 een doorn in het oog dat het ijzersterke duo, -de verpleegkundige als adjunct-directrice en de geneesheer als directeur-, na een eeuw lang goed gefunctioneerd te hebben, steeds vaker van samenstelling veranderde. Economen namen de plaats in van directrices en het geluid van verpleegkundigen aan de top werd steeds minder gehoord. Zij voorspelde dat daarmee de kwaliteit van zorg achteruit zou gaan. En ze was ook bang dat de verpleegkundige hiermee weer terug aan het bed gemanoeuvreerd werd als louter het hulpje van de arts. 

Pittige tantes zoals Frederike Meyboom heeft het verpleegkundig beroep in Nederland altijd gekend. Niet overdadig veel, maar ze waren er wel. Voortrekkers, leiders, die met passie en met een visie hun vak uitoefenden en er niet voor terugdeinsden een weerwoord te hebben. Die grote verpleegsters van het eerste uur beperkten zich niet tot het kleine Nederland, maar reisden de wereld over om contact te hebben met hun buitenlandse collega’s. Een hele onderneming in het begin van de vorige eeuw, maar ze gingen voor de goede zaak.  

Hete hangijzers 

Dat is mooi te zien op onderstaande foto, waar alle internationale directrices en voortrekkers uit de beginperiode van de professionalisering bij elkaar zijn tijdens het congres van de International Council of Nurses, de ICN, in Londen in 1909. Het is altijd weer een vrolijk gezicht als je zo’n foto ziet uit het begin van de vorige eeuw waar vrouwen met grote gekleurde hoeden het beeld sieren.


​Nu zijn we tegenwoordig wel wat gewend met de hoedjesparade op Prinsjesdag. Maar zoveel trotse en krachtige verpleegsters met hoed is toch wel even iets anders. Op deze foto staan ongeveer 50 verpleegkundig leiders uit zeven landen, waaronder Nederland, afgebeeld. Ze waren vastbesloten de hete hangijzers in de verpleging van dat moment aan te pakken. En dan ging het om het ontbreken van gestandaardiseerde opleidingseisen, deplorabele arbeidsomstandigheden, het uitbuiten van leerling-verpleegsters en de noodzaak om te komen tot een erkenning van het diploma door de overheid.  

Met of zonder hoed 

Vanaf het tijdstip van deze foto tot ongeveer 1970 was de functie van verpleegkundig (adjunct) directrice aan de top van ziekenhuizen onaantastbaar en de normaalste zaak van de wereld. In 2017, na 45 jaar, is de functie van verpleegkundig (adjunct) directrice aanzienlijk uitgehold en moet er flink aan getrokken worden om de stem van de verpleegkundige of verzorgende aan de top te laten klinken.

Natuurlijk er zijn diverse Initiatieven geweest om het tij te keren, zoals het leiderschapstraject Orion (door LEVV) of Verpleegkundige/Verzorgende Adviesraden (VAR’s). Dat heeft zeker effect gehad, maar het vacuüm dat de vertrekkende directrice heeft achtergelaten, is er niet mee opgevuld. Daarvoor moeten verpleegkundigen en verzorgende zelf aan de bak, met of zonder hoed.  

Frederike Meyboom heeft een plek in de Hall of Fame van het Florence Nightingale Instituut.  Meer over haar lezen kan hier: http://www.fni.nl/frederike-meyboom-1871-1971