Vijf vragen over de onzichtbare gevolgen van een beroerte
4 november 1 reactie 

Jaarlijks krijgen zo’n 41.000 Nederlanders een CVA ofwel beroerte. De gevolgen zijn ingrijpend. Een beroerte kan leiden tot een (gedeeltelijke) verlamming, maar ook tot minder zichtbare gevolgen, zoals gedragsveranderingen, vermoeidheid en concentratieproblemen. Juist die onzichtbare gevolgen zijn een bron van veel verdriet en onbegrip. 

Hans van Dam is docent, schrijver en consulent op het gebied van Niet Aangeboren Hersenletsel. Wij stelden hem vijf vragen.

  1. De onzichtbare gevolgen van  een beroerte: waarom is dit een belangrijk thema voor verpleegkundigen en verzorgenden?

    “Er is geen enkele hersenaandoening die alleen maar zichtbare gevolgen heeft, zoals een verlamming. Er zijn ook altijd gevolgen op het gebied van de mentale functies, zoals het denken en de emoties. Dat is veel minder zichtbaar. Iemand is bijvoorbeeld egocentrischer geworden, kan minder goed plannen, krijgt een kort lontje, of is juist vervlakt en lijkt interesseloos. Het kan ook gaan om vermindering van concentratie, invoelingsvermogen of energie. Bij de een is de verandering groter dan bij de ander, maar bij iedereen is er sprake van veranderingen. Veel mensen die een beroerte hebben gehad, hebben dus last van iets dat je niet ziet, maar wat in het dagelijks leven heel veel struikelblokken oplevert. En daar moet je mee leren dealen. Van oudsher, maar zeker de laatste tien jaar, gaan we in de zorg heel erg af op wat we zien en wat aantoonbaar is. Door die focus op het zichtbare mis je de onzichtbare gevolgen en juist die zorgen voor veel problemen in het dagelijks (samen)leven. Daarom vragen we hier extra aandacht voor.” 
     
  2. Hoe komt het dat een hersenbeschadiging zowel lichamelijke als mentale gevolgen heeft?

    “Grofweg kun je zeggen dat onze hersenen drie domeinen hebben: bewegen, denken en emoties. Die gebieden zijn niet strikt gescheiden. Ons brein is heel efficiënt en maakt gebruik van dezelfde weggetjes en verbindingen om de verschillende functies aan te sturen. Vandaar dat een hersenbeschadiging ook invloed heeft op alle drie de domeinen.” 
     
  3. Wat kun je doen om met de onzichtbare gevolgen van een CVA om te gaan?

    “Voor een lichamelijke verlamming hebben we allerlei technische aanpassingen zoals een traplift of andere hulpmiddelen. Maar die kant-en-klare aanpassingen hebben we niet voor mentale veranderingen. Daar zijn op maat gesneden aanpassingen voor nodig. Voor zover mogelijk van de persoon zelf, maar zeker ook van diens omgeving. Dat is een hele grote opgave. Ik spreek dan ook liever niet van ‘omgaan met’, maar je kunt wel kijken welke koers je het beste kunt varen. Die is voor iedereen verschillend. Ik maak daarom per persoon een soort profiel, waarin we kijken welke systemen nog werken en welke niet. Zo kun je heel goed zien op welke functies je wel een beroep kunt doen en op welke niet. En dus in waar je aanpassingen moet zoeken. Nogmaals, ook de omgeving staat hier voor een taak. Hersenletsel krijgt niemand alleen.” 
     
  4. Kun je daar een voorbeeld van geven?

    “Bij iemand met een linkszijdige beroerte in de hersenen bijvoorbeeld, is de kans groot dat problemen ontstaan met uitvoerende handelingen. Iemand weet dan niet meer in welke volgorde hij dingen moet doen, hij voelt zich onhandig en zo ziet het er ook uit. Maar de kans is redelijk groot dat hij wel goed is in concepten: in het bedenken hoe iets in elkaar zit of in het ontwerpen van dingen. Ik ken een timmerman die alles kon maken wat je maar bedenken kan. Toen hij een linkszijdige beroerte kreeg, kon hij geen kastje meer in elkaar timmeren. Tegelijkertijd was hij heel goed in ontwerpen en bedacht hij de meest uiteenlopende modellen voor kasten. Als je dat weet, moet je daar een beroep op doen en hem geen dingen meer laten uitvoeren, zo is het bij deze man ook gegaan. Op die manier slaag je erin de pijnpunten te omzeilen -want die herstel je niet- en kun je een beroep doen op wat mensen wél kunnen. Daarmee voorkom je ook veel frustratie en kun je zelfs een zeker gevoel van voldoening bereiken.” 
     
  5. Voor de omgeving zijn de veranderingen niet zo onzichtbaar, die merken elke dag dat hun partner of familielid veranderd is.

    “Dat klopt. De veranderingen worden wel herkend, maar vaak nog niet erkend. Hoe onzichtbaarder de gevolgen, hoe meer mensen het gedrag toeschrijven aan een keuze. Maar dat is niet zo. Hoe meer hersenschade, hoe minder keus. Van een verlamming zegt niemand ‘en nou moet het maar eens afgelopen zijn.’ Van een kort lontje verwachten mensen wel dat iemand dat kan stoppen. Ze denken ‘waar een wil is, is een weg’. Ik probeer dan uit te leggen dat het probleem door de hersenbeschadiging komt. Dat is geen excuus, wel een verklaring. Het is dus niet zo dat je dan maar alles hoeft te accepteren, maar je kunt er wel rekening mee houden. Je gaat kijken wat de triggers zijn waardoor iemand boos wordt en probeert manieren te vinden om die triggers te vermijden, bijvoorbeeld dingen net anders zeggen. Dan ben je op een andere manier bezig dan dat je zegt ‘die beroerte is 5 jaar geleden, nu moet je toch wel weer kunnen doen wat je kon.’ Hoe begrijpelijk die reactie ook is.
    Bij hulpverleners zie ik vaak: hoe meer geïnvesteerd is in gedragsverandering, hoe groter de neiging om het iemand aan te rekenen als hij of zij niet doet wat je verwacht. Blijkbaar verwachten we onbewust toch een bepaald resultaat van onze inspanning. Maar het brein rekent niet met onze frustraties. Als je weet wat de onzichtbare verstoringen zijn en wat je wel en niet kunt verwachten én waar je mogelijkheden tot beïnvloeding liggen, geeft dat lucht in het systeem. En hoe moeilijk het ook is, vaak zijn de mensen blij als ze die stap wel gemaakt hebben. Anders is er elke dag weer ruzie of teleurstelling.”

Meer weten?

Op vrijdag 15 december 2017 vindt het congres Zorg rondom niet-aangeboren hersenletsel plaats waar Hans van Dam een van de sprekers is. Hij gaat dan in op depressie bij niet-aangeboren hersenletsel. 

Aanmelden en meer informatie of doe mee met onze winactie en maak kans op een vrijkaart voor dit congres